انواع مکمل آهن و تفاوت املاح آهن

کدام آهن بیشترین جذب و کمترین عوارض را دارد؟

آهن یکی از مهم‌ترین مواد معدنی بدن است و برای ساخت هموگلوبین، انتقال اکسیژن، عملکرد عضلات، سیستم عصبی، تولید انرژی و بسیاری از واکنش‌های آنزیمی ضروری است.اما هنگام خرید مکمل آهن با نام‌های بسیار متفاوتی مانند Ferrous Sulfate، Ferrous Fumarate، Ferrous Gluconate، Ferrous Bisglycinate، Ferrous Glycine Sulfate، Iron Polymaltose، Ferric Maltol، Liposomal Iron و Sucrosomial Iron مواجه می‌شویم.این ترکیبات از نظر مقدار آهن المنتال، نحوه جذب، تحمل گوارشی و قیمت با یکدیگر تفاوت دارند.بنابراین نمی‌توان تنها با نگاه کردن به عدد میلی‌گرم نوشته‌شده روی بسته‌بندی تعیین کرد کدام مکمل قوی‌تر است.آهن المنتال چیست؟مهم‌ترین عدد هنگام مقایسه مکمل‌های آهن، Elemental Iron یا آهن المنتال است.وزن یک نمک آهن برابر با مقدار آهن واقعی موجود در آن نیست.برای مثال Ferrous Sulfate، Ferrous Fumarate و Ferrous Gluconate درصدهای متفاوتی از آهن المنتال دارند.به‌طور تقریبی، Ferrous Fumarate حدود 33 درصد، Ferrous Sulfate حدود 20 درصد و Ferrous Gluconate حدود 12 درصد آهن المنتال دارد.بنابراین 300 میلی‌گرم Ferrous Fumarate با 300 میلی‌گرم Ferrous Gluconate مقدار یکسانی آهن واقعی در اختیار بدن قرار نمی‌دهد.مقداری که باید روی برچسب مکمل دنبال کنیم، عدد مربوط به Iron یا Elemental Iron است.Ferrous و Ferric چه تفاوتی دارند؟آهن می‌تواند در حالت‌های مختلف اکسیداسیون وجود داشته باشد.دو فرم مهم آن عبارت‌اند از:Ferrous Iron یا Fe²⁺وFerric Iron یا Fe³⁺نمک‌های Ferrous معمولاً در محیط دستگاه گوارش محلول‌تر هستند و به‌طور سنتی جذب بالاتری از بسیاری از نمک‌های ساده Ferric دارند.به همین دلیل Ferrous Sulfate، Fumarate و Gluconate سال‌ها از استانداردهای اصلی درمان خوراکی کمبود آهن بوده‌اند.اما این قاعده درباره تمام فرآورده‌های جدید Ferric صدق نمی‌کند؛ زیرا محصولاتی مانند Ferric Maltol یا Sucrosomial Iron با فناوری‌های متفاوتی طراحی شده‌اند تا مشکل جذب و عوارض آهن معمولی را کاهش دهند.

1. فروس سولفات یا Ferrous SulfateFerrous Sulfate

شناخته‌شده‌ترین و یکی از پرمصرف‌ترین فرآورده‌های خوراکی آهن است.مزایای اصلی آن عبارت‌اند از:دسترسی گسترده، قیمت پایین، سابقه طولانی مصرف و اثربخشی اثبات‌شده در درمان کمبود آهن و کم‌خونی فقر آهن.اما مهم‌ترین مشکل Ferrous Sulfate، عوارض گوارشی آن است.این عوارض می‌توانند شامل تهوع، درد یا سوزش معده، یبوست، اسهال، دل‌پیچه، نفخ و مدفوع تیره باشند.بخش قابل توجهی از آهن مصرف‌شده جذب نمی‌شود و آهن آزاد باقی‌مانده در روده می‌تواند یکی از عوامل ایجاد این عوارض باشد.بنابراین Ferrous Sulfate همچنان یک انتخاب مؤثر و اقتصادی است، اما از نظر تحمل گوارشی بهترین فرم موجود نیست.

2. فروس فومارات یا Ferrous FumarateFerrous Fumarate. یکی دیگر از املاح رایج آهن دوظرفیتی است.مزیت مهم آن درصد بالاتر آهن المنتال است؛ تقریباً یک‌سوم وزن نمک را آهن تشکیل می‌دهد.بنابراین می‌توان مقدار نسبتاً بالایی از آهن المنتال را در حجم کمتری از ماده اولیه قرار داد.از نظر اثربخشی، Ferrous Fumarate منبع مناسبی از آهن است.اما مانند Ferrous Sulfate می‌تواند باعث عوارض گوارشی شود و در برخی مطالعات میزان ناراحتی‌های گوارشی آن حتی قابل توجه بوده است.بنابراین «آهن المنتال بیشتر» الزاماً به معنی تحمل بهتر یا جذب درصدی بالاتر نیست.

3. فروس گلوکونات یا Ferrous GluconateFerrous Gluconate نیز یک نمک آهن دوظرفیتی است.درصد آهن المنتال آن از Sulfate و Fumarate کمتر است.به همین دلیل برای تأمین یک مقدار مشخص Elemental Iron ممکن است نیاز به مقدار بیشتری از نمک باشد.برخی افراد Ferrous Gluconate را بهتر از Sulfate تحمل می‌کنند، اما این مسئله در همه افراد صادق نیست.Ferrous Gluconate همچنان در گروه آهن‌های کلاسیک و مؤثر خوراکی قرار می‌گیرد.

4. فروس بیس‌گلیسینات یا Ferrous BisglycinateFerrous Bisglycinate یا Iron Bisglycinate Chelate یکی از مهم‌ترین فرم‌های جدیدتر آهن است.در این ترکیب یک یون آهن با دو مولکول Glycine Chelate شده است.Chelation می‌تواند از تعامل آهن با برخی ترکیبات غذایی جلوگیری کرده و شرایط مناسبی برای جذب ایجاد کند.Ferrous Bisglycinate در بسیاری از مطالعات فراهمی زیستی مناسبی نشان داده و در برخی شرایط حتی با مقدار آهن المنتال پایین‌تر توانسته پاسخ هماتولوژیک مناسبی ایجاد کند.مزیت بسیار مهم دیگر آن تحمل گوارشی بهتر در بسیاری از مصرف‌کنندگان است.احتمال تهوع، یبوست و ناراحتی گوارشی معمولاً نسبت به دوزهای معادل یا متداول Ferrous Sulfate کمتر است.به همین دلیل Bisglycinate برای افرادی که با آهن‌های معمولی دچار عوارض گوارشی می‌شوند، یکی از بهترین انتخاب‌های موجود است.

5. Ferrous Glycine Sulfate یا فروس گلایسین سولفاتFerrous Glycine Sulfate را نباید با Ferrous Bisglycinate اشتباه گرفت.اگرچه هر دو نام Glycine را دارند، ساختار و ویژگی‌های آنها یکسان نیست.Ferrous Glycine Sulfate یک کمپلکس آهن حاوی Glycine و Sulfate است و در برخی فرآورده‌های خوراکی آهن استفاده شده است.این فرم می‌تواند در درمان کمبود آهن مؤثر باشد.اما داده‌های مقایسه‌ای نشان داده‌اند که Ferrous Bisglycinate ممکن است هم اثربخشی و هم تحمل گوارشی بهتری نسبت به Ferrous Glycine Sulfate داشته باشد.بنابراین وجود کلمه Glycine روی بسته‌بندی به این معنی نیست که محصول همان Bisglycinate است.این تفاوت هنگام انتخاب مکمل اهمیت زیادی دارد.

6. Ferrous Ascorbate یا فروس آسکورباتدر Ferrous Ascorbate آهن دوظرفیتی با Ascorbic Acid یا ویتامین C همراه است.ویتامین C می‌تواند به حفظ آهن در فرم محلول‌تر کمک کرده و جذب Non-Heme Iron را افزایش دهد.به همین دلیل Ferrous Ascorbate در برخی کشورها و مکمل‌ها محبوب است.این فرم می‌تواند جذب مناسبی داشته باشد، اما همچنان ممکن است عوارض گوارشی مربوط به آهن آزاد ایجاد کند.وجود Vitamin C نیز به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که این فرم از Bisglycinate یا فناوری‌های جدیدتر بهتر باشد.

7. Ferrous SuccinateFerrous Succinate یکی دیگر از نمک‌های آهن دوظرفیتی است.این فرم می‌تواند منبع قابل جذب آهن باشد، اما نسبت به Sulfate، Fumarate، Gluconate و Bisglycinate کاربرد عمومی و داده‌های مقایسه‌ای کمتری دارد.در مکمل‌های مختلف ممکن است این فرم یا مشتقات مرتبط با Succinate دیده شوند.

8. Ferrous LactateFerrous Lactate نمک آهن و Lactic Acid است.این فرم در برخی مکمل‌ها و فرآورده‌های غنی‌شده غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.Ferrous Lactate قابلیت جذب مناسبی دارد، اما در مکمل‌های درمانی کمبود آهن به اندازه Ferrous Sulfate یا Bisglycinate رایج نیست.وجود Lactate در نام این ترکیب به معنی وجود لاکتوز یا شیر نیست.

9. Ferrous Citrate و Ferrous Sodium Citrateفرم‌هایی مانند Ferrous Citrate و Sodium Ferrous Citrate نیز وجود دارند.Citrate می‌تواند به حفظ حلالیت آهن کمک کند.Sodium Ferrous Citrate در برخی کشورها به‌عنوان یک فرآورده دارویی خوراکی آهن استفاده می‌شود و می‌تواند در درمان کمبود آهن مؤثر باشد.اما در بازار مکمل‌های عمومی، استفاده از آن نسبت به Sulfate، Fumarate یا Bisglycinate کمتر است.

10. Ferrous AspartateFerrous Aspartate ترکیبی از آهن دوظرفیتی و Aspartate است.این فرم نیز در برخی مکمل‌های آهن وجود دارد و به دلیل ماهیت آلی Ligand، جذب مناسبی برای آن مطرح شده است.اما مطالعات مقایسه‌ای مستقیم آن با فرم‌های جدیدتر محدودتر است.

11. Ferrous CarbonateFerrous Carbonate نیز یکی از نمک‌های آهن است که historically در برخی فرآورده‌ها استفاده شده است.اما امروزه در مکمل‌های خوراکی رایج آهن جایگاه بسیار کمتری از Sulfate، Fumarate و Gluconate دارد.

12. Iron Polymaltose ComplexIron Polymaltose Complex یا IPC یکی از فرم‌های Ferric Iron است.در این ترکیب آهن سه‌ظرفیتی به یک کمپلکس Polymaltose متصل است.هدف این فرمولاسیون کاهش مقدار آهن آزاد در دستگاه گوارش و در نتیجه بهبود تحمل گوارشی است.Iron Polymaltose معمولاً عوارض گوارشی نسبتاً قابل قبولی دارد و در کودکان و بزرگسالان استفاده می‌شود.اما جذب آن از نظر فارماکوکینتیکی با نمک‌های Ferrous متفاوت است و نتایج مطالعات مقایسه‌ای کاملاً یکدست نیستند.این فرم می‌تواند برای فردی که Ferrous Sulfate را تحمل نمی‌کند گزینه مناسبی باشد.

13. Polysaccharide Iron ComplexPolysaccharide Iron Complex گروه دیگری از فرآورده‌هاست که در آنها آهن با پلی‌ساکاریدها کمپلکس شده است.هدف نیز کاهش تماس مستقیم آهن آزاد با مخاط دستگاه گوارش و افزایش تحمل است.این فرآورده‌ها معمولاً از نظر گوارشی برای برخی بیماران بهتر تحمل می‌شوند، ولی لزوماً در تمام مطالعات اثربخشی بیشتری از Ferrous Sulfate نشان نداده‌اند.

14. Iron Protein SuccinylateIron Protein Succinylate یک کمپلکس آهن با پروتئین Succinylated است.این سیستم به‌گونه‌ای طراحی شده که آهن در محیط اسیدی معده کمتر آزاد شود و بیشتر در روده آزاد گردد.یکی از مزایای مهم آن تحمل گوارشی خوب است.در مطالعات مربوط به عوارض مکمل‌های خوراکی آهن، Iron Protein Succinylate جزو فرم‌هایی بوده است که میزان عوارض گوارشی نسبتاً پایینی داشته است.بنابراین برای فردی که با نمک‌های معمولی آهن مشکل گوارشی دارد، می‌تواند گزینه قابل توجهی باشد.

15. Iron Acetyl AspartylateIron Acetyl Aspartylate نیز از کمپلکس‌های آهن با مشتقات آمینواسیدی/پروتئینی است و در برخی کشورها به‌خصوص در فرآورده‌های خوراکی کودکان وجود دارد.هدف از این ترکیبات ایجاد جذب مناسب همراه با تحمل گوارشی بهتر است.با این حال حجم شواهد و دسترسی آنها از Ferrous Sulfate یا Bisglycinate کمتر است.

16. Ferric CitrateFerric Citrate یک نمک آهن سه‌ظرفیتی است.این ترکیب علاوه بر کاربردهای خاص دارویی، می‌تواند منبع آهن نیز باشد.اما به‌طور کلی بسیاری از نمک‌های ساده Ferric به دلیل حلالیت و فراهمی زیستی کمتر، نسبت به نمک‌های Ferrous برای مکمل خوراکی معمول مزیت جذب ندارند.

17. Ferric SulfateFerric Sulfate نیز فرم آهن سه‌ظرفیتی است.این فرم در مکمل‌ها نسبت به Ferrous Sulfate کمتر استفاده می‌شود.به‌طور کلی Ferrous Iron به دلیل حلالیت بیشتر معمولاً از Ferric Iron ساده بهتر جذب می‌شود.

18. Ferric PyrophosphateFerric Pyrophosphate در بسیاری از محصولات غنی‌شده و برخی مکمل‌ها استفاده می‌شود.مزیت آن پایداری و تأثیر کمتر بر طعم و رنگ مواد غذایی است.اما Ferric Pyrophosphate ساده به دلیل حلالیت پایین‌تر می‌تواند فراهمی زیستی محدودی داشته باشد.نکته بسیار مهم این است که Sucrosomial Iron معمولاً حاوی Ferric Pyrophosphate است، اما به دلیل سیستم پوششی و انتقالی خاص، رفتار آن با Ferric Pyrophosphate ساده یکسان نیست.

19. Ferric MaltolFerric Maltol یکی از فرآورده‌های جدیدتر خوراکی آهن است.در این ترکیب Fe³⁺ به مولکول Maltol متصل شده است و کمپلکس پایداری تشکیل می‌دهد.هدف طراحی این سیستم، نگه داشتن آهن در یک کمپلکس محلول و کاهش مقدار Free Iron در دستگاه گوارش است.Ferric Maltol می‌تواند آهن را به‌صورت مؤثری برای جذب در اختیار روده قرار دهد و مطالعات نشان داده‌اند که در درمان Iron Deficiency و Iron Deficiency Anemia مؤثر است.این فرآورده به‌خصوص در بیمارانی که Inflammatory Bowel Disease یا بیماری کلیوی دارند و تحمل نمک‌های معمولی آهن برایشان دشوار است مورد توجه قرار گرفته است.Ferric Maltol معمولاً از نظر گوارشی بهتر از دوزهای بالای Ferrous Salts تحمل می‌شود، هرچند کاملاً بدون عارضه نیست.

20. Carbonyl Iron یا آهن کربونیلCarbonyl Iron برخلاف Ferrous Sulfate یا Fumarate یک نمک آهن نیست.این ماده از ذرات بسیار ریز آهن عنصری یا Elemental Iron تشکیل شده است.برای جذب، ابتدا باید در محیط اسیدی معده حل شود.این فرایند آهسته‌تر می‌تواند باعث کاهش آزاد شدن ناگهانی مقدار زیادی آهن در دستگاه گوارش شود.Carbonyl Iron فراهمی زیستی مناسبی دارد و یکی از مزایای آن حاشیه ایمنی بالاتر در صورت مصرف ناخواسته نسبت به بعضی نمک‌های محلول آهن است.با این حال شروع جذب آن ممکن است کندتر باشد.

21. Heme Iron PolypeptideHeme Iron Polypeptide از آهن موجود در ساختار Heme استفاده می‌کند.جذب Heme Iron با مسیر Non-Heme Iron تفاوت دارد و به‌طور کلی آهن Heme موجود در رژیم غذایی فراهمی زیستی بالاتری از آهن Non-Heme دارد.Heme Iron Polypeptide می‌تواند با دوز آهن المنتال نسبتاً پایین، جذب مناسبی ایجاد کند و معمولاً تحت تأثیر برخی مهارکننده‌های غذایی آهن Non-Heme به همان میزان قرار نمی‌گیرد.همچنین تحمل گوارشی آن می‌تواند مناسب باشد.با این حال قیمت، منشأ حیوانی و محدودیت داده‌های مقایسه‌ای از ملاحظات این فرم هستند.

22. Liposomal Iron یا آهن لیپوزومالLiposomal Iron یک نمک جدید به مفهوم کلاسیک نیست؛ بلکه یک Drug Delivery System است.در این روش، ترکیب آهن در داخل یا همراه ساختارهای فسفولیپیدی شبیه Liposome قرار می‌گیرد.این پوشش می‌تواند تماس مستقیم آهن با مخاط معده و روده را کاهش دهد.در نتیجه مقدار Free Iron در دستگاه گوارش کاهش پیدا کرده و احتمال عوارضی مانند تهوع، درد معده و یبوست کمتر می‌شود.Liposomal Iron همچنین می‌تواند از مسیرهای متفاوتی مانند Endocytosis یا مسیرهای مرتبط با سلول‌های M جذب شود.مطالعات موجود نشان می‌دهند که آهن لیپوزومال می‌تواند با دوزهای نسبتاً پایین‌تر آهن المنتال نیز باعث افزایش Hemoglobin و شاخص‌های آهن شود.یکی از مهم‌ترین مزایای آن تحمل گوارشی بسیار خوب است.اما تمام محصولاتی که عبارت Liposomal Iron دارند الزاماً فرمولاسیون یا کیفیت یکسانی ندارند.

23. Sucrosomial Iron یا آهن سوکروزومیالSucrosomial Iron یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های خوراکی انتقال آهن است.در این فرمولاسیون معمولاً هسته‌ای از Ferric Pyrophosphate توسط یک ماتریکس حاوی Phospholipids و Sucrester پوشانده می‌شود.این ساختار محافظتی که Sucrosome نامیده می‌شود باعث می‌شود آهن کمتر مستقیماً با مخاط دستگاه گوارش تماس داشته باشد.بخشی از ذرات می‌توانند از مسیرهای Transcellular، Paracellular و M cells جذب شوند.نتیجه این طراحی، فراهمی زیستی مناسب همراه با مقدار بسیار کم Free Iron در روده است.به همین دلیل Sucrosomial Iron در مطالعات مختلف تحمل گوارشی بسیار خوبی نشان داده است.این فرم به‌خصوص برای افرادی که با Ferrous Sulfate، Fumarate یا سایر نمک‌های معمولی دچار تهوع، یبوست و درد معده می‌شوند بسیار جذاب است.حتی در برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های التهابی، بیماری کلیوی، بعد از جراحی چاقی یا سایر شرایطی که جذب آهن دشوارتر است، از Sucrosomial Iron نتایج خوبی گزارش شده است.

Sucrosomial و Liposomal Iron یکی هستند؟

خیر.

اگرچه هر دو از فناوری پوشش‌دهی و حمل آهن برای کاهش تماس مستقیم آن با دستگاه گوارش استفاده می‌کنند، ساختار آنها دقیقاً یکسان نیست.Liposomal Iron معمولاً بر Phospholipid Liposome تکیه دارد.Sucrosomial Iron دارای یک ساختار اختصاصی شامل هسته آهن و پوشش فسفولیپیدی همراه با Sucrester Matrix است.بنابراین این دو اصطلاح نباید به جای یکدیگر استفاده شوند.

آیا Sucrosomial Iron همان Ferric Pyrophosphate است؟

خیر.هسته Sucrosomial Iron معمولاً Ferric Pyrophosphate است، اما رفتار فارماکوکینتیکی فرآورده نهایی به دلیل پوشش Sucrosome با Ferric Pyrophosphate ساده متفاوت است.Ferric Pyrophosphate ساده حلالیت و جذب نسبتاً محدودی دارد.در Sucrosomial Iron، سیستم انتقالی طراحی شده تا این محدودیت را تا حد زیادی جبران کند.سایر Iron Amino Acid Chelatesعلاوه بر Ferrous Bisglycinate، Chelateهای دیگری نیز مانند Ferric Trisglycinate، Ferric Glycinate و برخی Iron Amino Acid Chelates وجود دارند.با این حال Bisglycinate از نظر میزان استفاده و حجم مطالعات انسانی شناخته‌شده‌تر است.به‌طور کلی Iron Amino Acid Chelates با هدف افزایش فراهمی زیستی و کاهش اثر ترکیبات مهارکننده غذایی طراحی شده‌اند.

کدام نوع آهن برای معده حساس بهتر است؟

اگر فرد با آهن معمولی دچار تهوع، درد معده یا یبوست می‌شود، ادامه مصرف یک فرآورده‌ای که تحمل نمی‌شود معمولاً تصمیم خوبی نیست؛ زیرا Compliance کاهش پیدا می‌کند.از میان گزینه‌های موجود، Ferrous Bisglycinate یکی از بهترین تعادل‌ها میان جذب، قیمت و تحمل گوارشی را ایجاد می‌کند.Sucrosomial Iron و Liposomal Iron نیز معمولاً تحمل گوارشی بسیار خوبی دارند و برای افرادی که حتی Bisglycinate یا سایر فرم‌ها را تحمل نمی‌کنند گزینه‌های بسیار جذابی هستند.Iron Protein Succinylate و Ferric Maltol نیز در بسیاری از افراد بهتر از نمک‌های کلاسیک تحمل می‌شوند.کدام آهن کمتر یبوست ایجاد می‌کند؟احتمال یبوست با مقدار آهن آزاد باقی‌مانده در دستگاه گوارش ارتباط دارد.به همین دلیل فرآورده‌هایی که می‌توانند با مقدار آهن المنتال پایین‌تر اثربخشی مناسبی ایجاد کنند یا آهن را از تماس مستقیم با روده محافظت می‌کنند، معمولاً بهتر تحمل می‌شوند.در عمل Sucrosomial، Liposomal و Bisglycinate از گزینه‌هایی هستند که معمولاً نسبت به Ferrous Sulfate و Ferrous Fumarate احتمال عوارض گوارشی کمتری دارند.اما پاسخ افراد متفاوت است و هیچ فرم خوراکی را نمی‌توان صددرصد فاقد عارضه دانست.آیا مصرف آهن همراه ویتامین C جذب را افزایش می‌دهد؟Vitamin C می‌تواند آهن Non-Heme را در فرم محلول‌تر نگه دارد و اثر برخی مهارکننده‌های جذب را کاهش دهد.بنابراین مصرف آهن همراه منبع Vitamin C می‌تواند جذب را افزایش دهد.اما در درمان امروزی کمبود آهن، مصرف Vitamin C با هر دوز آهن الزاماً برای همه افراد ضروری نیست.فرمولاسیون و وضعیت آهن فرد نیز اهمیت دارند.

چه چیزهایی جذب آهن را کاهش می‌دهند؟

چای و قهوه حاوی Polyphenols هستند که می‌توانند جذب Non-Heme Iron را کاهش دهند.کلسیم نیز ممکن است در شرایطی با جذب آهن تداخل ایجاد کند.برخی داروهای کاهش‌دهنده اسید معده نیز می‌توانند جذب بعضی فرم‌های آهن را کاهش دهند.به همین دلیل بهتر است مکمل آهن به‌طور همزمان با چای، قهوه و مکمل‌های پرکلسیم مصرف نشود.آیا آهن را باید ناشتا مصرف کرد؟از نظر تئوری برخی نمک‌های آهن در حالت ناشتا بهتر جذب می‌شوند.اما مصرف ناشتا می‌تواند عوارض گوارشی را بیشتر کند.اگر فرد Ferrous Sulfate یا سایر نمک‌های آهن را ناشتا تحمل نمی‌کند، مصرف آن همراه مقدار کمی غذا معمولاً بهتر از قطع کامل درمان است؛ هرچند ممکن است جذب کمی کاهش پیدا کند.فرم‌هایی مانند Bisglycinate، Liposomal و Sucrosomial ممکن است از نظر تحمل و تأثیر غذا مزیت‌هایی داشته باشند.آیا دوز بیشتر آهن جذب بیشتری ایجاد می‌کند؟نه الزاماً.بدن جذب آهن را به‌شدت تنظیم می‌کند و یکی از مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌ها هورمون Hepcidin است.مصرف دوز بالای آهن می‌تواند Hepcidin را افزایش دهد و جذب دوز بعدی را کاهش دهد.به همین دلیل رویکرد قدیمی مصرف چندین دوز بالای آهن در روز برای همه بیماران دیگر همیشه بهترین انتخاب محسوب نمی‌شود.در بسیاری از شرایط، استفاده از دوز مناسب یک‌بار در روز یا حتی در برخی بیماران به‌صورت یک روز در میان می‌تواند از نظر جذب و تحمل منطقی‌تر باشد.چه زمانی باید از آهن تزریقی استفاده کرد؟اگر بیمار دچار کم‌خونی شدید، خونریزی مداوم، سوءجذب قابل توجه، بیماری التهابی خاص یا عدم پاسخ واقعی به آهن خوراکی باشد، پزشک ممکن است از آهن وریدی استفاده کند.همچنین اگر بیمار نتواند هیچ نوع آهن خوراکی را تحمل کند، تزریق آهن ممکن است مطرح شود.فرآورده‌های وریدی مانند Ferric Carboxymaltose، Ferric Derisomaltose، Iron Sucrose و سایر Iron Complexes موضوع جداگانه‌ای هستند و نباید جذب آنها را مستقیماً با مکمل خوراکی مقایسه کرد؛ زیرا آهن مستقیماً وارد گردش خون می‌شود.

آیا همه کم‌خونی‌ها با آهن درمان می‌شوند؟

خیر.

کم‌خونی می‌تواند ناشی از کمبود B12 یا Folate، بیماری‌های مزمن، مشکلات کلیوی، تالاسمی، خونریزی، بیماری‌های مغز استخوان و علل متعدد دیگر باشد.بنابراین مصرف آهن صرفاً بر اساس وجود خستگی یا پایین بودن Hemoglobin بدون بررسی علت می‌تواند اشتباه باشد.آزمایش‌هایی مانند CBC، Ferritin و Transferrin Saturation یا TSAT می‌توانند در ارزیابی کمبود آهن کمک‌کننده باشند.مقایسه نهایی جذب انواع آهنرتبه‌بندی تمام فرآورده‌های آهن از «بیشترین تا کمترین جذب» با یک عدد ثابت از نظر علمی ممکن نیست.دلیل آن این است که جذب آهن به مقدار آهن المنتال، ذخایر آهن بدن، Hepcidin، غذا، التهاب، بیماری‌های گوارشی و فرمولاسیون محصول بستگی دارد.همچنین برای تمام این فرآورده‌ها مطالعات مستقیم Head-to-head وجود ندارد.اما بر اساس شواهد موجود می‌توان یک جمع‌بندی عملی انجام داد.Ferrous Sulfate، Fumarate و Gluconate جذب اثبات‌شده و مناسبی دارند و همچنان استانداردهای کلاسیک درمان هستند، ولی به دلیل مقدار آهن آزاد بالا عوارض گوارشی بیشتری ایجاد می‌کنند.Ferrous Bisglycinate از نظر فراهمی زیستی یکی از بهترین فرم‌های Chelated محسوب می‌شود و در بسیاری از مطالعات با آهن المنتال کمتر نیز جذب و پاسخ مناسبی ایجاد کرده است. همچنین معمولاً تحمل گوارشی آن از Ferrous Sulfate بهتر است.Ferrous Glycine Sulfate مؤثر است، اما نباید با Bisglycinate یکسان در نظر گرفته شود؛ شواهد مقایسه‌ای به نفع Bisglycinate از نظر اثربخشی و تحمل وجود دارد.Heme Iron به‌طور ذاتی فراهمی زیستی خوبی دارد و کمتر تحت تأثیر برخی مهارکننده‌های غذایی قرار می‌گیرد، ولی شواهد مربوط به مکمل Heme Iron Polypeptide برای اثبات برتری مطلق آن در درمان IDA کافی نیست.Ferric Maltol برخلاف اکثر نمک‌های ساده Ferric، می‌تواند جذب مناسبی داشته باشد و در مطالعات در درمان Iron Deficiency مؤثر بوده است؛ مزیت اصلی آن کاهش مقدار Free Iron و تحمل بهتر است.Liposomal Iron با محافظت آهن در یک سیستم فسفولیپیدی می‌تواند جذب مؤثر را در کنار تحمل گوارشی بالا ایجاد کند، اما محصولات لیپوزومال مختلف الزاماً کیفیت یکسانی ندارند.Sucrosomial Iron یکی از جذاب‌ترین فرمولاسیون‌های جدید از نظر ترکیب فراهمی زیستی بالا + تحمل گوارشی بسیار خوب است. داده‌های بالینی نشان داده‌اند که می‌تواند با دوزهای نسبتاً پایین آهن نیز شاخص‌های کمبود آهن را بهبود دهد و در بسیاری از بیمارانی که نمک‌های سنتی را تحمل نمی‌کنند قابل استفاده باشد.Iron Polymaltose و Polysaccharide Iron Complexes معمولاً تحمل مناسبی دارند، اما از نظر اثربخشی و جذب نتایج آنها در مقایسه با Ferrous Salts در همه مطالعات یکسان نیست.Ferric Pyrophosphate ساده به دلیل حلالیت پایین‌تر معمولاً جذب محدودی دارد؛ ولی زمانی که همین ماده در سیستم Sucrosomial قرار می‌گیرد، عملکرد آن متفاوت می‌شود.کدام آهن بیشترین جذب و کمترین عوارض را دارد؟اگر فقط بخواهیم بر اساس مجموع شواهد موجود و کاربرد عملی قضاوت کنیم، نمی‌توان یک برنده مطلق برای تمام بیماران معرفی کرد.اما چند فرم در بالاترین سطح قرار می‌گیرند:Ferrous Bisglycinate احتمالاً یکی از بهترین انتخاب‌ها از نظر تعادل میان جذب بالا، عوارض کم، شواهد بالینی خوب و هزینه قابل قبول است.Sucrosomial Iron از نظر تحمل گوارشی یکی از بهترین گزینه‌های خوراکی موجود است و در عین حال فراهمی زیستی بالایی دارد. بنابراین برای فردی که با آهن‌های کلاسیک دچار عوارض شدید می‌شود، یکی از جذاب‌ترین انتخاب‌هاست.Liposomal Iron نیز از نظر تحمل گوارشی و جذب گزینه بسیار خوبی محسوب می‌شود، هرچند حجم و یکنواختی داده‌های بالینی محصولات مختلف آن کمتر از آن است که بتوان تمام فرآورده‌های Liposomal را یکسان دانست.Ferric Maltol نیز در برخی بیماران، به‌خصوص در شرایط خاص مانند IBD، گزینه مؤثر و قابل تحملی است.در مقابل Ferrous Sulfate همچنان از نظر قیمت، دسترسی و اثربخشی یکی از استانداردهای اصلی است، اما از نظر عوارض گوارشی معمولاً از Bisglycinate، Sucrosomial و بسیاری از فرمولاسیون‌های جدید ضعیف‌تر عمل می‌کند.بنابراین اگر بخواهیم برای یک فرد معمولی که نیاز واقعی به مکمل آهن دارد جمع‌بندی ساده‌ای داشته باشیم:اگر هزینه و دسترسی مهم‌ترین مسئله باشد، Ferrous Sulfate یا Fumarate انتخاب‌های مؤثری هستند.اگر جذب خوب همراه با عوارض گوارشی کمتر مهم باشد، Ferrous Bisglycinate یکی از بهترین انتخاب‌هاست.اگر فرد معده بسیار حساس دارد یا چند نوع آهن معمولی را نتوانسته تحمل کند، Sucrosomial Iron و سپس Liposomal Iron از بهترین گزینه‌های قابل بررسی هستند.

در نهایت مهم‌تر از نام ملح، این است که محصول چه مقدار Elemental Iron فراهم می‌کند، بیمار واقعاً کمبود آهن داشته باشد و بتواند درمان را به مدت کافی ادامه دهد.توجه: مطالب این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک و داروساز نیست. مصرف بی‌دلیل آهن می‌تواند خطرناک باشد، بنابراین به‌خصوص دوزهای درمانی بهتر است بر اساس وضعیت Ferritin، Hemoglobin و سایر شاخص‌های آزمایشگاهی انتخاب شوند.